درگذشتگان را دریابیم!

بسم الله

مرسوم است که وقتی کسی از دنیا می‌رود، بازماندگانش مراسم یادبود و مجلس ترحیمی برایش برپا می‌کنند و از شرکت کنندگان پذیرایی می‌کنند. برپایی چنین مراسمی هرچند در اسلام سفارش نشده است، ولی نمی‌توان گفت که این کار، خوب و مفید نیست؛ زیرا در چنین مراسمی همه‌ی کسانی که می‌خواهند برای تسلیت‌گویی و غم‌خواری به نزد صاحبان عزا بروند، همه یک‌جا گرد هم می‌آیند و با قرائت قرآن و نثار دعا و صلوات و استغفار، روح مرحوم را شاد می‌کنند و علاوه بر صله‌ی رحم و دیدار با اقوام و آشنایان دور و نزدیک، زحمت استقبال از میهمانان و پذیرایی از آن‌ها برای صاحبان عزا کم می‌شود و همه‌ی کارها در یک روز انجام می‌گیرد. اما با وجود این فواید، اغلب مجالس ترحیم اشکال‌هایی هم دارند که شایسته‌ی مسلمانی نیست. آفت چشم‌وهم‌چشمی و رقابت بی‌خردانه، مجالس ترحیم را هم دربرگرفته است و روزبه‌روز شاهد گسترش تشریفات در این مجالس هستیم. چه بسیار هزینه‌های سنگین که صاحبان مجلس و نیز شرکت کنندگان برای نمایش وجاهت خود و برای حفظ آبروی خیالی متحمل می‌شوند! احسان‌ها و اطعام‌هایمان آلوده به اسراف و تبذیر است و اغلب، دست نیازمندان و مستمندان از این سفره‌ها کوتاه است.

توجه به آبرو و وجاهت دنیوی متوفّا و بازماندگان او خوب است، اما کمی هم به فکر آبروی اخروی درگذشته‌ی بیچاره باشیم! امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «به خدا قسم من از حال شما بعد از مرگ و در برزخ نگران و هراسانم».^۱

اگر ما ـ به عنوان صاحبان عزا ـ به دنیای بعد از مرگ و حساب و کتابش یقین داشته باشیم، نگرانی و غم و غصه‌ی حال و روز میّت در سکرات و مراحل بعد از مرگ، نه‌تنها ما را از برگزاری آبرومندانه‌ی مجلس ترحیم و پذیرایی چشم‌گیر از شرکت کنندگان غافل می‌کند، بلکه ممکن است خورد و خوراک خودمان را هم از دست بدهیم و مدتی از انجام امور عادی زندگی غافل باشیم. به همین دلیل است که در اسلام توصیه شده است، آشنایان و همسایگان، تا سه شبانه روز از صاحبان عزا و خانواده‌ی متوفّا پذیرایی کنند و برایشان غذا و خوراکی ببرند؛^۲ سنتی که در جوامع ما منکوس شده است و دقیقاً برخلاف توصیه‌ی اسلام عمل می‌شود و صاحبان عزا، در کنار عزای از دست دادن عزیزشان ـ و بلکه بیش‌تر از آن ـ باید عزای تأمین مخارج برگزاری مجلس باشکوه (!) و پذیرایی آبرومندانه (!) از شرکت کنندگان را هم متحمل شوند!

گذشته از نقد و ارزیابی مجالس ترحیم مرسوم، حال می‌خواهیم دستورهای اولیای دین را درباره‌ی وظایف بازماندگان نسبت به فرد درگذشته بازخوانی کنیم:

۱. دقت در انجام غسل و کفن و دفن

جزئیات احکام لحظات مرگ و احکام غسل و کفن و دفن و نماز میت در رساله‌ها آمده و مسؤولیت اجرای دقیق آن‌ها بر عهده‌ی اولیای میّت است. نگارنده خود هنگام غسل پدر مرحومم در کنار غسّال بودم و بعد از این‌که دیدم غسل را نادرست انجام داد، خودم کار را به عهده گرفتم و از اول پیکر پدرم را غسل دادم. نمی‌دانم آن غسّال ناآگاه تا آن موقع چند نفر را با غسل غلط راهی دیار باقی کرده بود!

۲. کنترل گریه و شیون

غمگین بودن و اشک ریختن در غم فراق عزیز از دست رفته امری طبیعی و بی‌اشکال است؛ اما در این کار نباید زیاده‌روی کرد و به سایر ساحت‌های دینی و اعتقادی و اخلاقی آسیب رساند.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله بر مرگ فرزندش ابراهیم اشک مى‏ریخت. برخی که گویا انتظار این رفتار را نداشتند از حضرت پرسش کردند. پیامبر در جواب فرمود: «چشمم مى‏گرید و قلبم اندوهناک مى‏شود؛ ولى هرگز چیزى نمی‌گویم و کاری نمی‌کنم که خدا را به خشم آورد.»^۳

۳. نماز شب اول قبر (نماز وحشت)

نماز وحشت برای برطرف کردن وحشت و عذاب عالم قبر و برزخ از میّت توصیه شده است. این نماز دو رکعت است و در اولین شب بعد از دفن خوانده می‌شود. بهتر است در اول شب بعد از نماز عشا باشد و اگر دفن میت به تأخیر افتاد، باید نماز وحشت را تا شب اول بعد از دفن به تأخیر انداخت.

روش آن چنین است که در رکعت اوّل بعد از حمد، یک مرتبه «آیة الکرسى» و در رکعت دوم بعد از حمد، ده مرتبه سوره‌ی «قدر» می‌خوانیم و بعد از پایان نماز یک صلوات می‌فرستیم و از خدا می‌خواهیم که ثواب این نماز را به متوفای مورد نظر اهدا کند.^۴

۴. ادای بدهی‌ها (حق الله و حق الناس)

ممکن است کسی در ادای حقوق الاهی (مانند نماز و روزه و حج و خمس و زکات و...) قصورهایی داشته باشد یا از خلق خدا (اعم از افراد و نهادها و مراکز دولتی و غیردولتی) حق و حسابی به گردن داشته باشد. با استناد به معارف دینی می‌دانیم که چنین بدهکارانی را در فرایند حساب و کتاب‌های بعد از مرگ، متوقف می‌کنند و متناسب با میزان بدهی‌اش با او برخورد می‌کنند. مهم‌ترین خدمتی که دل‌سوزان بازمانده‌ی آن بدهکار می‌توانند برایش انجام دهند این است که این بدهی‌ها را پرداخت کنند؛ نمازها و روزه‌ها و حج قضایش را ادا کنند و خمس و زکات نداده‌اش را پرداخت کنند؛ بدهی‌های مالی‌اش را با طلب‌کارها صاف کنند و نگذارند دینی از کسی بر گردن او باشد.

توجه داشته باشیم که اگر فرد متوفا اموالی از خود باقی گذاشته است، ادای حق‌الناس‌ها و نیز برخی از حقوق الاهی از آن اموال، باید پیش از تقسیم ارث انجام بگیرد و بعد از پرداخت بدهی‌ها، اگر چیزی باقی ماند، آن را در بین ورثه تقسیم کنند.

۵. رد مظالم

درباره‌ی توجه به رد مظالم توصیه‌ها و هشدارهای تکان‌دهنده‌ای از بزرگان و اولیای دین به ما رسیده است. هر کسی باید در زمان حیات خود، خیالش را از بابت رد مظالم راحت کند؛ ولی اگر کسی غافل بود و با این حال از دنیا رفت، بازماندگانش باید او را از این خطر هولناک نجات دهند.

رد مظالم همان حق الناس است، با این تفاوت که صاحب حق مشخص نیست و معلوم نیست این بدهی باید به چه کسی پرداخت شود. ممکن است بر اثر سبک زندگی غلط، ناراحتی‌ها و نارضایتی‌های فراوانی از دیگران در پرونده‌ی اعمال ما ثبت شده باشد که خودمان آن‌ها را فراموش کرده‌ایم. بسیاری از ما، در اثر تعامل با بیت المال در مدرسه و دانشگاه و ادارات و نهادهای مختلف، خواسته یا ناخواسته استفاده‌های نادرستی از بیت‌المال داشته‌ایم یا خسارت‌هایی به بیت‌المال زده‌ایم و به این وسیله خود را بدهکار «همه‌ی مردم» کرده‌ایم!

برای رد مظالم و ادای حق‌الناس‌های مجهول، باید به اندازه‌ای که فکر می‌کنیم بدهکار هستیم، به فقرا و نیازمندان احسان کنیم و در کارهای عام‌المنفعه مشارکت داشته باشیم و از خدا بخواهیم این احسان‌ها و خدمات را جایگزین آن بدهی‌ها قرار دهد و با اهدای ثواب این کارها به طلبکارها، آنان را از ما راضی کند. بدهی‌های احتمالی به بیت‌المال را نیز می‌توان به بخش «بیت المال» در دفتر مقام معظم رهبری پرداخت کرد.

در سال‌های اخیر مشاهده می‌شود بعضی از خانواده‌ها، بعد از مرگ عزیزشان، تصویری از او را در محله نصب می‌کنند و در کنارش می‌نویسند: «حلالم کنید!». چنین کارهای زیبایی باعث می‌شود کسانی که حقی بر گردن متوفا دارند، یا برای دریافت حق خود مراجعه کنند یا این‌که او را ببخشند و حلال کنند.

۶. رفتن به مزار

امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید: درگذشتگانتان را زیارت کنید؛ زیرا آنان با زیارت شما شادمان می‌شوند.^۵

۷. دعا و استغفار

قرائت قرآن و دعا کردن و طلب بخشش برای مرحوم در هر لحظه و به هر مناسبت، به‌ویژه هنگام نماز و زیارت و در زمان‌ها و مکان‌های عبادی، یکی از بهترین هدیه‌هایی است به کسی که دستش از دنیا و خیرات آن کوتاه شده است. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: هر مسلمانی عمل صالحی را به نیابت میّتی انجام دهد، پاداش آن برای او دوچندان می‌شود و خدا میت را هم از این عمل بهره‌مند می‌سازد.^۶

در کتاب سیاحت غرب که درباره‌ی عالم پس از مرگ است، از زبان فردی که از دنیا رفته چنین آمده: از مراسم ترحیم چیزی عاید من نشد، چون همه‌ی آن کارها برای خودنمایی و حفظ آبرو بود و رضای الاهی در آن‌ها نبود. بعد از سپری شدن ایام عزا و ماتم درگذشت من، روزی همسرم در گوشه‌ی اتاق نشسته بود که به یاد من و خوبی‌هایم افتاد و از ته دل آهی کشید و گفت: «خدا رحمتت کند مرد!». همین دعای کوتاه در عالم برزخ به صورت یک اسب چابک به من رسید که برای عبور از مراحل پرفراز و نشیب آن عالم خیلی به کارم آمد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱. کافی، ج ۳، ص ۲۴۲

۲. مفاتیح الحیاة، ص ۳۷۷

۳. کافی، ج 3، ص 262

۴. مفاتیح نوین

۵. مفاتیح الحیاة، ص ۳۷۴

۶. مفاتیح الحیاة، ص ۳۷۵